ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਹੱਸ ਪੜਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡਾ ਤੇਜਿੰਦਰ ਵਿਰਲੀ 9464797400
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਲਬਰੂਨੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਸਕਣਾ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪੜਨਾ ਭਾਰਤੀ ਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਬੇਡਕਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਾਤੀ ਪਾਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੜਾ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਡਲਸ ਆਫ ਹਿੰਦੂ ਇਜ਼ਮ ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਇਸੇ ਕੜੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ‘’ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਹੱਸ ” ਵਾਈਟ ਕਰੋ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਨੇ ਛਾਪਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਨਕ ਚੰਦ ਰੱਤੂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਜਨਵਰੀ 1954 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ) 'ਰਿਡਲਜ਼ ਇਨ ਹਿੰਦੂਇਜ਼ਮ' ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਵੰਬਰ, 1955 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਕਿ 'ਰਿਡਲਜ਼ ਇਨ ਹਿੰਦੂਇਜ਼ਮ' ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਤਾਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖਦਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਚਾਰ ਖਰੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਸਨ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖਬੰਧ ਦੀਆਂ ਅੰਤਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਖੁਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਲਿਖੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਜੋਖ਼ਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ।” (ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ, ਮੁੱਖਬੰਧ, ਪੰਨਾ 57)
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੀਤੇ ਸਮਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਹੰਗਾਮੇ ਵੀ ਹੋਏ । ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਉਦੋਂ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1987 ਵਿਚ ਬੀ. ਏ. ਡਬਲਯੂ. ਐੱਸ ਦੇ ਜਿਲਦ-4 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਅਮਰਾਵਤੀ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿਚ 1988 ਵਿਚ ਮਰਾਠਾ ਮਹਾਮੰਡਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਨੇ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਇਕ ਚੈਪਟਰ ‘ਦ ਰਿਡਲ ਆਫ਼ ਰਾਮਾ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ' ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਦੰਗਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਭਰ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਲਿਤ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੋਟ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿ “ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
(ਐੱਸ. ਆਨੰਦ, 2016) ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਵਕਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਧਿਅਨ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।
13 ਅਕਤੂਬਰ 1935 ਨੂੰ ਭੀਮ ਰਾਓ ਰਾਮਜੀ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਯੇਵਲਾ, ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਵਿਖੇ ਡਿਪਰੈਸਡ ਕਲਾਸਜ਼ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ 'ਅਛੂਤ’ ਦਾ ਕਲੰਕ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਹਿੰਦੂ ਦੇ ਤੌਰ ਨਹੀਂ ਮਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ।” (ਜੇਲੀਅਟ, 2013, 147)
ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਲੱਖ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਪਣਾਅ ਲਿਆ। ਸਮੂਹਿਕ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ
ਡਾ ਅੰਬੇਡਕਰ ਇਕਦਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਇਸੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਾਬਦਾਰ ਤਲਾਬ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ ਸੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛੇੜੀ ਸੀ ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮਾ ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜਿਹੜਾ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸਮਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਉਹ ਅੰਬੇਡਕਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਲੁਕਾਇਤ ਦਾਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦਾ ਨਿਰਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੱਢਿਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁੱਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਜਕੜ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਡਾ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਰ ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵੇਦ ਆਦਿ ਲਿਖੇ ਗਏ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਜਿਹੜਾ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਭਰਮੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਸੀ ਉਹ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਆਖਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਤਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ? ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 14 ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜੀਣ ਦਾ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦਾ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਇਸਦੀ ਰਾਖੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ? ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਸੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ।
ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕੇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ,
“ ਦਸੰਬਰ 2015 ਵਿਚ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਦੋ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 16 (5) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਪੁਜਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਜਾਂ ਫਿਰਕੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨਾ ਧਾਰਾ 14 (ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ) ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣਨ ਅਤੇ ਅਗਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੁਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
( ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਹੱਸ ਪੰਨਾ 41)
ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਜੋਰ ਦਿਨ ਦਿਆ ਕਿਹਾ ਸੀ
ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸਨਾਤਨ (ਸਦੀਵੀ) ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਵੱਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਉਸ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਕਦੀ ਵੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਬਦਲਾ ਭਾਵੇਂ ਮਜਬੂਰੀ ਸੀ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਬੇਵਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਦੀ ਭਿਣਕ ਰਿਡਲਸ ਆਫ ਹਿੰਦੂਇਜ਼ਮ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ,”ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਸਨ। ਫਿਰ, ਇਕ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਅੱਜ ਇੰਦਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ? ਵਰੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ? ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। “ ( ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਹੱਸ ਪੰਨਾ 52)
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਹੀ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਸ਼ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ। ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੁਤੀ ਸਾਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੁੱਪ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਕੰਠ (ਜੁਬਾਨੀ ਯਾਦ) ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਿੱਪੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਵੇਦ ਹਨ- ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਦਸਮ ਮੰਡਲ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਿੱਘਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਪਾਓ।
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਬਾਰੇ ਭਜਨ ਦਰਜ ਹਨ ਇਹਨਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਬਾਰ ਬਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਲੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਬਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
8ਵੀਂ ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫਲਸਫ਼ਾ ਚਾਰਵਾਕ ਦਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੋਢੀ ਰਿਸ਼ੀ ਚਾਰਵਾਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਇਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਇਤ ਫਲਸਫ਼ਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ, ਨਰਕ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫਲਸਫ਼ਾ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਇਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਾਰਵਾਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਪਦਾਰਥਵਾਦੀਆ ਨੇ ਰਿਗ ਵੇਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਤਰਕ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭੈਣ ਭਰਾ ਜੰਮ ਤੇ ਜਮੀ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਚਿੰਤਕ ਇਹਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਖੇਦੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਆਪਣੀ
ਸੌਂਕਣ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਕਦੇ ਦਲਿਤ ਦੇ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਦਲਿਤ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨਾ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਧਰਮਸੂਤਰ’ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ’ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ (ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ) ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ 'ਤੇ (ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ) ਸੀਸੇ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ, ਦਿਵਯ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਸਣ, ਨੀਂਦ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਪਾਂਡੇ, 1966, ਪੰਨਾ 132)
ਡਾ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸਬੰਧੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ
“ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪਾਰਸੀ, ਪਾਰਸੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਈਸਾਈ ਕਿਉਂ ਈਸਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਹਿੰਦੂ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ, ਈਸਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪਾਰਸੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਸੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰਥੁਸ਼ਤਰ ਦਾ ਅਨੁਆਈ ਹੈ। ਜੇ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਮਸੀਹੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਇਕ ਈਸਾਈ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ।” ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਇਸਾਈ ਮੱਤ, ਇਸਲਾਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਆਦਿ, ਵਾਂਙ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਇਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਈਸਾ ਮਸੀਹ, ਕੋਈ ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਂ ਕੋਈ ਬੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਬਾਈਬਲ, ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਬੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ ।
ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸਿੱਧ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ । ਇਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਵਤਾਰ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਹੀ ਹਨ । ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਵੇਦਾਂ ਦੇ 'ਆਦਿ' ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਮਰਿਤੀਆਂ, ਗੀਤਾ, ਮਹਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਆਦਿ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪਿਛਲੇ 1500 ਤੋਂ 2000 ਸਾਲ ਤਕ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ।
ਮਨੂ ਨੇ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧਿਆਇ 10 ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਰਤ (ਵਰਣ- ਸੰਕਰ) ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ 5 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਲੋਕ 60 ਤੱਕ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਣ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਦਾ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਵਰਣ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਵੈਸ਼ ਵਰਣ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਣ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਉਸੇ ਵਰਣ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ (ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ 10.5)। ਪਰ ਜੇਕਰ ਵਰਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਕਰ ਵਰਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਨੂ ਵਰਣ ਸੰਕਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ - ਅਨੁਲੋਮ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ। ਜਦੋਂ ਉੱਚੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਨੂ ਅਨੁਲੋਮ ਸਬੰਧ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉੱਚ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੀਵੇਂ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸਬੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਅਨੁਲੋਮ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤੀ ਦੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮਰਦ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਨੂ ਚੰਡਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ 10.30)। ਮਨੂ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ - ਸਤਿਯੁਗ , ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੰਡ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਰੇਖਿਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚਕਰਵਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਯੁੱਗ ਆਵੇਗਾ। ਕਲਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਿਯੁੱਗ ਫਿਰ ਆਵੇਗਾ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਤਿਯੁੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਖਿੱਧ ਕਲਯੁੱਗ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਹੇ ਰਾਜੇ! ਪਹਿਲੇ ਸਤਿਯੁੱਗ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਸਮੇਂ ਗ਼ੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਝੁਕਦਾ।" (ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ, ਭਾਗ 2, ਸਰਗ 74ਵਾਂ, ਛੰਦ-9) ਸਤਿਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਮਾਇਣ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਉਹ ਯੁੱਗ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ - ਮੌਤ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲਦਰਸ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। (ਉਹੀ, ਸ਼ਲੋਕ-10)।
“ਸਤਿਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਲਵਾਨ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।”(ਉਹੀ,ਛੰਦ-11) ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਵਾਲਮੀਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਸਤਿਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਯੁੱਗ ਸੀ- “ਸਤਿਯੁੱਗ ਦੇ ਲੋਕ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਤ੍ਰੇਤੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਸਨ।" (ਛੰਦ-12) ਰਾਮਾਇਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਨੀਵੇਂ ਸਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਉਹ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਗਏ (ਉਹੀ, ਛੰਦ-13) ਰਾਮਾਇਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਅਧਰਮ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਤ੍ਰੇਤੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਅਧਰਮ ਨੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ (ਉਹੀ, ਛੰਦ-14) ਤ੍ਰੇਤੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ "ਤ੍ਰੇਤੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ(ਉਹੀ, ਛੰਦ-20)।
ਵੈਸ਼ਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੂਦਰਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ [ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ] ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। (ਉਹੀ, ਸਲੋਕ-21)
ਵਾਲਮੀਕ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ " ਅਧਰਮ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਦੁਆਪਰ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ(ਉਹੀ, ਸਲੋਕ-23)। ਵਰਣ ਅਧਾਰਿਤ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਲਮੀਕਿ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕਰਮ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਤਿੰਨ ਯੱਗਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁੱਗ (ਤੇਤਾ ਯੱਗ) ਵਿਚ ਸ਼ੁਦਰ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸ਼ੰਬੂਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ. ਇਸ ਲਈ ਵਰਨਾਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਬੂਕ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ! ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਮਨੁੱਖ [ਸ਼ੂਦਰ] ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਯੁੱਗ ਕਲਯੁੱਗ ਹੋਵੇਗਾ।
ਉਪਰੋਕਤ ਤੁਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਨਾਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਕਲਯੁੱਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਵਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਵਾਲਮੀਕ ਵਾਂਗ ਕਲਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
( ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਹੱਸ 185,186 )
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੂਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂਵਾਦੀ ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ
ਦਿਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਪਰ ਤਿੱਖੇ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
